Xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa là một nội dung quan trọng trong quá trình hiện thực hóa các mục tiêu và giá trị của chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam ngay từ cấp cơ sở. Trong bối cảnh đất nước đẩy mạnh chuyển đổi số, hoàn thiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, việc tiếp cận từ góc độ không gian chiến lược góp phần làm rõ cơ sở khoa học cho quá trình tổ chức lại không gian phát triển, đổi mới quản trị xã hội và nâng cao chất lượng phát triển ở cấp cơ sở.
Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương phối hợp với Tỉnh ủy Lào Cai tổ chức Hội thảo khoa học xây dựng thí điểm mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa” trên địa bàn tỉnh Lào Cai, ngày 10-6-2026_Ảnh: TTXVN
Một số vấn đề lý luận về không gian chiến lược
Không gian là một phạm trù cơ bản của khoa học, gắn liền với sự tồn tại và phát triển của tự nhiên, con người và xã hội. Trong quá trình phát triển, các hoạt động của con người diễn ra trong những không gian nhất định, đồng thời tạo ra các thiết chế, quan hệ và cấu trúc xã hội tương ứng. Vì vậy, khi nghiên cứu sự phát triển của một cộng đồng, địa phương hay quốc gia, không thể tách rời điều kiện không gian với tư duy và hành động chiến lược của các chủ thể phát triển. Chính sự tác động qua lại giữa các yếu tố đó hình thành nên không gian chiến lược.
Xét về cấu trúc, không gian chiến lược được tạo thành từ sự đan xen giữa không gian địa lý tự nhiên, không gian xã hội, không gian số và không gian thể chế - quản trị. Các thành tố này có đặc điểm riêng nhưng luôn tác động qua lại, bổ trợ và thúc đẩy lẫn nhau, tạo nên nền tảng cho sự tồn tại, phát triển và bảo đảm an ninh của cộng đồng và xã hội.
Không gian địa lý tự nhiên bao gồm vị trí địa lý, quy mô lãnh thổ, điều kiện tự nhiên và các nguồn tài nguyên sẵn có. Đây là nền tảng vật chất của mọi hoạt động phát triển, đồng thời tạo nên những lợi thế và ràng buộc nhất định đối với mỗi cộng đồng hay quốc gia. Tuy nhiên, giá trị chiến lược của không gian địa lý không phải là yếu tố bất biến mà phụ thuộc vào khả năng khai thác nguồn lực, định hướng phát triển, cũng như bối cảnh khu vực và quốc tế trong từng giai đoạn(1). Việc nhận diện đúng đặc điểm của không gian địa lý là cơ sở để quy hoạch phát triển, phân bố dân cư, sử dụng đất đai hợp lý và phát huy hiệu quả các tiềm năng, lợi thế của mỗi địa phương.
Không gian xã hội là sản phẩm do con người kiến tạo thông qua quá trình lao động, tổ chức đời sống và phát triển cộng đồng. Không gian này được biểu hiện thông qua cơ cấu kinh tế, các thiết chế chính trị - xã hội, hệ thống pháp luật, các giá trị văn hóa, chuẩn mực đạo đức và những mối quan hệ xã hội. Với tư cách là một thực thể mang tính lịch sử, không gian xã hội luôn vận động, biến đổi dưới tác động của trình độ phát triển kinh tế, đặc điểm dân cư, bản sắc văn hóa, hệ giá trị và chất lượng quản trị(2). Nghiên cứu không gian xã hội giúp nhận diện đặc trưng của từng địa phương và cung cấp cơ sở cho việc tổ chức, điều chỉnh các mối quan hệ kinh tế, văn hóa, xã hội theo những mục tiêu phát triển đã xác định.
Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học - công nghệ và quá trình chuyển đổi số, không gian số đang trở thành một thành tố ngày càng quan trọng của không gian chiến lược. Thông qua hạ tầng công nghệ thông tin và dữ liệu số, không gian số tạo ra môi trường kết nối mới, mở rộng khả năng tương tác giữa các chủ thể và làm thay đổi phương thức tổ chức đời sống kinh tế, xã hội, văn hóa và quản trị. Không gian số không thay thế không gian địa lý mà tồn tại song hành, bổ sung và gia tăng giá trị của không gian thực(3). Sự kết hợp giữa hai loại hình không gian này tạo điều kiện thuận lợi cho việc tối ưu hóa các nguồn lực phát triển, nâng cao hiệu quả quản trị và tăng cường năng lực kết nối trong phạm vi quốc gia cũng như quốc tế.
Bên cạnh đó, không gian thể chế - quản trị giữ vai trò định hướng và điều tiết quá trình vận động của các loại hình không gian khác. Không gian này được hình thành từ sự kết hợp giữa nguồn lực sẵn có, năng lực tổ chức và khả năng huy động các nguồn lực phục vụ tăng trưởng và tiến bộ xã hội dưới tác động của môi trường chính trị, kinh tế và pháp lý trong nước, quốc tế(4). Đối với Việt Nam, mọi hoạt động phát triển ở cấp cơ sở đều được đặt trong khuôn khổ của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam. Vì vậy, năng lực phát triển của mỗi địa phương không chỉ phụ thuộc vào các nguồn lực nội tại, mà còn gắn chặt với chất lượng thể chế và khả năng tổ chức thực hiện các mục tiêu phát triển đã được xác định.
Nếu các loại hình không gian tạo nên nền tảng tồn tại và phát triển, thì chiến lược là nhân tố quyết định việc tổ chức, khai thác và phát huy giá trị của các không gian đó. Theo nghĩa khái quát, chiến lược là hệ thống mục tiêu, quan điểm, phương hướng và giải pháp được hoạch định nhằm huy động, phân bổ và sử dụng hiệu quả các nguồn lực để đạt được những mục tiêu phát triển trong trung hạn và dài hạn(5). Trong mỗi loại hình không gian, chiến lược không chỉ phản ánh tầm nhìn phát triển, mà còn quyết định khả năng phát huy lợi thế, khắc phục hạn chế, nâng cao năng lực cạnh tranh và tạo lập các điều kiện cần thiết cho phát triển bền vững.
Thực tiễn phát triển của nhiều quốc gia cho thấy, thành công thường gắn liền với khả năng tổ chức không gian phát triển một cách hợp lý và xây dựng các chiến lược phù hợp với điều kiện thực tiễn, cũng như xu thế của thời đại. Trong đó, kết nối giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Kết nối không chỉ được thể hiện ở hệ thống hạ tầng giao thông, năng lượng và công nghệ thông tin, mà còn bao gồm kết nối thể chế, kết nối kinh tế, kết nối văn hóa - xã hội và kết nối con người. Trên cơ sở đó hình thành các mạng lưới liên kết, tạo điều kiện cho việc chia sẻ nguồn lực, mở rộng cơ hội phát triển và nâng cao khả năng thích ứng trước những biến động của môi trường bên ngoài.
Khu vực Cửa khẩu quốc tế đường bộ số II Kim Thành (thuộc phường Lào Cai, tỉnh Lào Cai: Địa phương được chọn thí điểm xây dựng phường xã hội chủ nghĩa)_Ảnh: thanhtra.com.vn
Ở cấp độ cao hơn, kết nối chiến lược là quá trình thiết lập và duy trì các mối liên kết có định hướng nhằm phục vụ những mục tiêu phát triển lâu dài. Đây không chỉ là sự gắn kết giữa các chủ thể trong cùng một không gian, mà còn là sự phối hợp giữa các nguồn lực, thiết chế và lĩnh vực phát triển khác nhau. Đối với mỗi địa phương hay quốc gia, kết nối chiến lược góp phần nâng cao hiệu quả quản trị, phát huy lợi thế so sánh, tăng cường sức cạnh tranh và tạo dựng môi trường phát triển ổn định, bền vững.
Nhìn chung, không gian chiến lược là môi trường phát triển được hình thành từ sự tương tác giữa các yếu tố địa lý tự nhiên, xã hội, số và thể chế - quản trị dưới sự chi phối của tư duy và hành động chiến lược. Đó là không gian mà trong đó con người và xã hội được bảo đảm các điều kiện cần thiết cho an ninh và phát triển; có cơ hội phát huy năng lực, nâng cao chất lượng cuộc sống và tham gia ngày càng hiệu quả vào quá trình phát triển. Đồng thời, đây cũng là không gian được tổ chức và quản trị theo hướng hiện đại thông qua các chương trình kết nối, cấu trúc lại và phân bổ nguồn lực hợp lý nhằm phục vụ mục tiêu phát triển bền vững(6).
Nhận diện một số đặc trưng cơ bản của xã, phường xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
Ở Việt Nam, xã, phường là đơn vị hành chính cấp cơ sở trong hệ thống chính quyền địa phương hai cấp, đồng thời là bộ phận cấu thành của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Vì vậy, xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa phải đặt trong tổng thể chiến lược phát triển của địa phương và đất nước, góp phần hiện thực hóa các mục tiêu, giá trị và định hướng phát triển của chủ nghĩa xã hội ngay từ cấp cơ sở.
Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (Bổ sung, phát triển năm 2011) đã xác định 8 đặc trưng cơ bản của chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, bao gồm: 1- Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh; 2- Do nhân dân làm chủ; 3- Có nền kinh tế phát triển cao dựa trên lực lượng sản xuất hiện đại và quan hệ sản xuất tiến bộ, phù hợp; 4- Có nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; 5- Con người có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc, có điều kiện phát triển toàn diện; 6- Các dân tộc trong cộng đồng Việt Nam bình đẳng, đoàn kết, tôn trọng và giúp nhau cùng phát triển; 7- Có Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam; 8- Có quan hệ hữu nghị và hợp tác với nhân dân các nước trên thế giới.
Đây là những giá trị nền tảng, mang tính định hướng cho việc xây dựng các tiêu chí, chương trình và giải pháp thí điểm mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay. Đồng thời, xã, phường xã hội chủ nghĩa không chỉ là đơn vị hành chính cơ sở, mà còn là không gian trực tiếp hiện thực hóa mối quan hệ giữa Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý và nhân dân làm chủ. Đây là nơi các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước được tổ chức thực hiện; đồng thời là môi trường để nhân dân tham gia quản lý xã hội, phát huy quyền làm chủ, tinh thần trách nhiệm và vai trò chủ thể trong quá trình phát triển. Vì vậy, việc xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa phải bảo đảm sự thống nhất giữa yêu cầu phát triển kinh tế, tiến bộ và công bằng xã hội, phát huy dân chủ, giữ vững ổn định chính trị và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
Cùng với đó, quá trình xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa không thể tách rời không gian phát triển chung của đất nước, cũng như bối cảnh vận động của thế giới đương đại. Điều này đòi hỏi phải quán triệt và thực hiện nhất quán chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; đồng thời chủ động thích ứng với những biến đổi của môi trường quốc tế, xu thế phát triển của kinh tế toàn cầu và những thành tựu của văn minh nhân loại.
Đại hội XIV của Đảng xác định đất nước đang bước vào một giai đoạn phát triển mới với yêu cầu đổi mới tư duy, hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực quản trị quốc gia; hành động mạnh mẽ, quyết liệt, đột phá, hiệu quả vì một Việt Nam hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội(7); thúc đẩy đột phá về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số(8), tạo động lực để phát triển đất nước nhanh, bền vững trong kỷ nguyên phát triển mới(9). Trong bối cảnh đó, yêu cầu nâng cao chất lượng quản trị ở cơ sở, phát huy hiệu quả các nguồn lực, xây dựng chính quyền gần dân, phục vụ nhân dân và thích ứng với những biến đổi của thời đại ngày càng trở nên cấp thiết. Cùng với việc triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp, việc nghiên cứu, xây dựng và từng bước hoàn thiện mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa không chỉ xuất phát từ yêu cầu hoàn thiện tổ chức và hoạt động của chính quyền cơ sở, mà còn là đòi hỏi khách quan của quá trình hiện thực hóa các mục tiêu, giá trị và định hướng phát triển của chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam trong kỷ nguyên phát triển mới của dân tộc.
Từ các nguyên lý và giá trị của chủ nghĩa xã hội, những thành tựu đạt được sau 40 năm thực hiện công cuộc đổi mới, cùng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới được Đại hội XIV của Đảng xác định, dưới góc độ không gian chiến lược có thể nhận diện một số đặc trưng cơ bản của mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam như sau:
Thứ nhất, xã, phường xã hội chủ nghĩa là một cộng đồng xã hội được tổ chức trong không gian phát triển hiện đại và được quản trị theo hướng phục vụ nhân dân, phát triển bền vững. Dưới góc độ không gian chiến lược, xã, phường không chỉ là đơn vị hành chính cơ sở, mà còn là không gian xã hội nơi diễn ra các hoạt động kinh tế, chính trị, văn hóa và đời sống cộng đồng. Cùng với quá trình phát triển của đất nước, mô hình tổ chức và phương thức quản trị ở cấp cơ sở cần không ngừng được đổi mới nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển lực lượng sản xuất, nâng cao chất lượng cuộc sống của nhân dân và hiện thực hóa các mục tiêu phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa.
Trong bối cảnh đất nước đẩy mạnh chuyển đổi số, phát triển kinh tế xanh, đổi mới sáng tạo và hoàn thiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, việc xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa thực chất là quá trình tổ chức lại không gian phát triển và đổi mới phương thức quản trị ở cấp cơ sở theo hướng hiện đại, công khai, minh bạch, hiệu quả và lấy người dân làm trung tâm phục vụ. Quá trình đó gắn với yêu cầu chuyển mạnh từ tư duy “quản lý hành chính” đơn thuần sang tư duy “quản trị phát triển”, kết hợp chặt chẽ giữa chức năng quản lý nhà nước với chức năng phục vụ nhân dân, phát huy vai trò chủ động của cộng đồng trong quá trình phát triển địa phương(10).
Trên phương diện tổ chức không gian phát triển, xã, phường cần được quy hoạch, sắp xếp và chỉnh trang theo hướng xanh, sạch, đẹp, văn minh, hiện đại và thuận tiện cho người dân. Điều đó được thể hiện ở việc xây dựng và phát triển đồng bộ các khu chức năng như hành chính công, sản xuất công nghiệp, thương mại - dịch vụ, văn hóa, giáo dục, y tế, vui chơi giải trí, bảo tồn thiên nhiên và gìn giữ các giá trị di sản văn hóa truyền thống trên cơ sở ứng dụng thành tựu khoa học - công nghệ, chuyển đổi số và phát huy những tiềm năng, lợi thế sẵn có của địa phương.
Trên phương diện quản trị xã hội, yêu cầu đặt ra là tiếp tục đổi mới phương thức quản lý theo hướng giảm bớt thủ tục hành chính, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, nâng cao tính công khai, minh bạch và hiệu quả phục vụ người dân. Đồng thời, phát huy vai trò chủ động, tự quản và trách nhiệm của các cộng đồng dân cư, các tổ chức xã hội, đoàn thể và mỗi công dân trong quá trình tham gia quản lý, giám sát và phát triển địa phương. Theo đó, có thể nghiên cứu hình thành và phát huy hiệu quả hoạt động của các thiết chế cộng đồng như trung tâm cộng đồng, hội đồng tư vấn công dân, hội đồng khu phố, tổ dân phố tự quản, thôn, bản tự quản, ban xây dựng và cải tạo nhà ở hoặc các mô hình tương tự phù hợp với điều kiện thực tiễn của từng địa phương. Các thiết chế này không thực hiện chức năng quản lý nhà nước, mà góp phần hỗ trợ hoạt động quản trị cộng đồng, tạo điều kiện để người dân tham gia nhiều hơn vào công việc chung, qua đó củng cố sự gắn kết và đồng thuận xã hội ở cơ sở.
Thực tiễn cho thấy, nhiều quốc gia đều chú trọng tổ chức không gian phát triển và đổi mới phương thức quản trị nhằm đáp ứng yêu cầu của thời đại số, nâng cao năng lực cạnh tranh và hướng tới phát triển bền vững(11). Đối với Việt Nam, khi quy mô lãnh thổ, dân số và phạm vi quản lý của nhiều xã, phường ngày càng mở rộng, yêu cầu hoàn thiện tổ chức không gian phát triển và đổi mới quản trị ở cấp cơ sở càng trở nên cấp thiết. Đây là đòi hỏi khách quan của quá trình phát triển, là điều kiện quan trọng để xây dựng thành công mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa trong giai đoạn mới.
Thứ hai, xã, phường xã hội chủ nghĩa là không gian phát triển có sự gắn kết chặt chẽ giữa thể chế, hạ tầng và cộng đồng xã hội. Một trong những yêu cầu quan trọng của xây dựng chủ nghĩa xã hội là phát huy sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội. Điều đó đòi hỏi xã, phường phải được tổ chức như một không gian phát triển có khả năng huy động, kết nối và sử dụng hiệu quả các nguồn lực phục vụ lợi ích chung của cộng đồng. Đây là cơ sở để các chủ thể trong cộng đồng phối hợp hành động, hướng tới những mục tiêu chung.
Đối với xã, phường xã hội chủ nghĩa, sự gắn kết giữa các chủ thể và các nguồn lực góp phần nâng cao chất lượng môi trường sống, tạo điều kiện để cộng đồng phát triển hài hòa, bền vững và gia tăng sức hấp dẫn của địa phương đối với các nguồn lực phát triển. Trên nền tảng đó, các giá trị về tổ chức xã hội, phương thức quản trị và thành quả phát triển có điều kiện lan tỏa tới địa phương khác, rộng hơn là phạm vi cấp tỉnh và cả nước.
Trên phương diện thể chế, sự liên kết được thể hiện thông qua mối quan hệ chặt chẽ giữa chính quyền với người dân, giữa các cơ quan nhà nước với các tổ chức kinh tế, văn hóa - xã hội thông qua hệ thống chủ trương, đường lối, chính sách, pháp luật và các quy ước cộng đồng. Đây là nền tảng quan trọng để củng cố đồng thuận xã hội, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và phát huy quyền làm chủ của nhân dân.
Trên phương diện hạ tầng, yêu cầu đặt ra là xây dựng và phát triển đồng bộ hệ thống giao thông, nhà ở, hạ tầng số, giáo dục, y tế, văn hóa và cảnh quan đô thị, nông thôn theo hướng xanh, sạch, đẹp, hiện đại và thuận tiện. Sự đồng bộ đó tạo điều kiện cho hoạt động của chính quyền, các tổ chức và người dân diễn ra thuận lợi, đồng thời góp phần nâng cao tính công khai, minh bạch và chất lượng phục vụ ở cấp cơ sở.
Sự gắn kết hài hòa giữa thể chế và hạ tầng góp phần phát huy hiệu quả các nguồn lực nội sinh, mở rộng khả năng thu hút các nguồn lực từ bên ngoài và tạo thêm dư địa cho phát triển. Qua đó, xã, phường có điều kiện mở rộng các mối liên kết, nâng cao năng lực cạnh tranh, tăng cường khả năng thích ứng trước những biến động của môi trường bên ngoài và lan tỏa những giá trị tích cực tới không gian rộng lớn hơn.
Xã Thư Lâm, Hà Nội (địa phương được chọn thí điểm xây dựng xã xã hội chủ nghĩa) tập trung nhân rộng mô hình sản xuất nông nghiệp giá trị kinh tế cao_Ảnh: thulam.hanoi.gov.vn
Thứ ba, xã, phường xã hội chủ nghĩa là môi trường phát huy quyền làm chủ của nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng. Một trong những đặc trưng bản chất của chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam là bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân. Với vị trí là cấp chính quyền gần dân nhất, xã, phường là nơi trực tiếp tổ chức thực hiện dân chủ, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của nhân dân, đồng thời tạo điều kiện để người dân tham gia quản lý nhà nước và xã hội.
Trong mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa, sự lãnh đạo của tổ chức đảng giữ vai trò định hướng chính trị, bảo đảm cho quá trình phát triển đúng mục tiêu, lý tưởng và các giá trị của chủ nghĩa xã hội. Chính quyền thực hiện chức năng quản lý nhà nước theo pháp luật; Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội phát huy vai trò tập hợp, vận động quần chúng; nhân dân tham gia giám sát, phản biện xã hội và đóng góp vào các quyết định liên quan đến sự phát triển của địa phương. Việc phát huy dân chủ ở cơ sở góp phần củng cố sự đồng thuận xã hội, tạo động lực để huy động các nguồn lực trong nhân dân tham gia phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng hệ thống chính trị cơ sở ngày càng trong sạch, vững mạnh.
Thứ tư, xã, phường xã hội chủ nghĩa là môi trường an toàn, công bằng và nhân văn, tạo điều kiện để con người phát triển toàn diện. Mục tiêu cao nhất của chủ nghĩa xã hội là vì con người, vì hạnh phúc của nhân dân. Do đó, mọi chủ trương, chính sách và mô hình tổ chức xã hội ở cấp cơ sở đều phải hướng tới nâng cao chất lượng cuộc sống, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của nhân dân, tạo điều kiện để mỗi người phát triển toàn diện và đóng góp ngày càng nhiều hơn cho cộng đồng và xã hội.
Trong xã, phường xã hội chủ nghĩa, người dân được sống trong môi trường hòa bình, ổn định, an toàn; được bảo đảm các quyền cơ bản theo Hiến pháp và pháp luật; có điều kiện tiếp cận việc làm, giáo dục, y tế, văn hóa và các dịch vụ công thiết yếu. Đây không chỉ là yêu cầu của phát triển kinh tế - xã hội, mà còn là biểu hiện cụ thể của bản chất tốt đẹp của chế độ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.
Bảo đảm an ninh và phát triển con người không chỉ là phòng ngừa, ứng phó với các nguy cơ từ thiên tai, dịch bệnh, tội phạm hay các yếu tố gây mất ổn định xã hội, mà còn bao gồm việc tạo lập những điều kiện cần thiết để mọi người dân có cơ hội học tập, lao động, sáng tạo, nâng cao thu nhập và thụ hưởng thành quả phát triển một cách công bằng. Đây cũng là cơ sở quan trọng để củng cố niềm tin của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước và chế độ xã hội chủ nghĩa.
Với vị trí là cấp chính quyền gần dân nhất, xã, phường là nơi phản ánh trực tiếp chất lượng quản trị, mức độ thụ hưởng thành quả phát triển, cũng như sự hài lòng của người dân. Thông qua thực tiễn ở cơ sở, các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước được kiểm nghiệm, bổ sung và hoàn thiện; đồng thời tạo cơ sở thực tiễn cho việc từng bước xây dựng và nhân rộng mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa trong phạm vi cả nước.
Từ những phân tích trên có thể rút ra một số nhận xét sau:
Một là, tiếp cận từ góc độ không gian chiến lược cho phép nhận diện toàn diện hơn các điều kiện, nguồn lực và động lực phát triển của xã, phường trong bối cảnh mới. Không gian chiến lược không chỉ là môi trường tồn tại của cộng đồng dân cư, mà còn là không gian tổ chức, kết nối và phát huy các nguồn lực phát triển thông qua quá trình quy hoạch, hoàn thiện thể chế, phát triển hạ tầng, đẩy mạnh chuyển đổi số và đổi mới quản trị xã hội. Đây là cơ sở quan trọng để nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, phát huy quyền làm chủ của nhân dân và thúc đẩy phát triển bền vững ở cấp cơ sở.
Hai là, xã, phường xã hội chủ nghĩa có thể được hiểu là một cộng đồng xã hội được tổ chức trong một không gian địa lý - hành chính xác định, được tổ chức và vận hành dưới sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước và quyền làm chủ của nhân dân; nơi con người được bảo đảm an ninh, công bằng, có cuộc sống ấm no, hạnh phúc, tự chủ, sáng tạo và ngày càng nâng cao trách nhiệm đối với cộng đồng; có nền kinh tế phát triển, hệ thống an sinh xã hội và dịch vụ công thuận tiện, chất lượng; các quan hệ xã hội được xây dựng trên cơ sở bình đẳng, đoàn kết, nhân văn và gắn kết cộng đồng; phát triển hài hòa giữa con người với tự nhiên; đồng thời có khả năng lan tỏa các giá trị tích cực thông qua quá trình tổ chức không gian phát triển, đổi mới quản trị xã hội và tăng cường liên kết về thể chế, hạ tầng theo hướng đồng bộ, hiện đại.
Ba là, xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa là một quá trình lâu dài, chịu sự tác động của nhiều nhân tố về điều kiện tự nhiên, trình độ phát triển kinh tế - xã hội, chất lượng thể chế và năng lực quản trị. Vì vậy, cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện hệ thống tiêu chí, cơ chế và chính sách phù hợp với từng loại hình địa bàn, bảo đảm tính khả thi, hiệu quả và phù hợp với thực tiễn phát triển của đất nước.
Có thể khẳng định, xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa là yêu cầu khách quan của quá trình hiện thực hóa mục tiêu phát triển đất nước đến năm 2045 theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Đây không chỉ là nhiệm vụ hoàn thiện tổ chức và hoạt động của chính quyền cơ sở, mà còn là quá trình kiến tạo những không gian phát triển mới, nơi các giá trị của chủ nghĩa xã hội được hiện thực hóa ngày càng đầy đủ trong đời sống kinh tế, chính trị, văn hóa và xã hội.
Việc vận dụng cách tiếp cận không gian chiến lược góp phần cung cấp thêm cơ sở lý luận và thực tiễn cho quá trình tổ chức lại không gian phát triển, đổi mới quản trị xã hội, tăng cường liên kết thể chế và hạ tầng, phát huy quyền làm chủ của nhân dân và nâng cao chất lượng cuộc sống ở cấp cơ sở. Trên nền tảng đó, từng bước xây dựng các xã, phường phát triển toàn diện, văn minh, hiện đại, góp phần thực hiện các mục tiêu phát triển đất nước trong giai đoạn mới theo tinh thần Đại hội XIV của Đảng, hướng tới xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam./.
PGS, TSKH Trần Khánh
Đại học Thành Đô
Nguồn: Tạp Chí Cộng sản
--------------------------
(1) Xem: Zbigniew Zioło: “The concept of geographical space” (Tạm dịch: Khái niệm không gian địa lý), Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis, Studia Geographica, t. V, 2014, https://scispace.com/pdf/the-concept-of-geographical-space-3apsrlismd.pdf; Mazur E. - Urbanek J. (1983), “Spece in geography” (Tạm dịch: Không gian địa lý), GeoJournal, Vo. 7, No. 2, tr. 139 - 143
(2) Xem: Simon Susen: “The Place of Space in Social and Cultural Theory” trong Anthony Elliott (ed.): Handbook of Sosioal and Cultural Theory (Tạm dịch: Cẩm nang lý thuyết xã hội và văn hóa), London: Routhledge, 2014, tr. 333 - 357
(3) Xem: Robert M. Kitchin: “Towards geographies of cyberspace” (Tạm dịch: Hướng tới nghiên cứu không gian mạng từ góc độ địa lý học), Progress in Human Geography, No. 22, tháng 3-1998, tr. 385 - 406; Pete Wooding: “Space as a strategic geography” (Tạm dịch: Không gian với tư cách là một thực thể địa lý chiến lược), Air and Space Power, ngày 3-3-2023, https://airpower.airforce.gov.au/blog/space-strategic-geography
(4) Robert D. Kaplan (Đào Đình Bắc dịch): Sự minh định của địa lý, Nxb. Hội Nhà văn, Hà Nội, 2017, tr. 63 - 111; Aditya Ramanathan - Aditya Pareek: “Space as a Geopolitical Environment” (Tạm dịch: Không gian với tư cách là môi trường địa - chính trị), Takshashila Institution, ngày 2-9-2021, V1.0, https://takshashila.org.in/content/publications/assets/Space-as-a-Geopolitical-Environment.pdf; Edward N. Luttwak: “From Geopolitics to Geo-economics: Logic of Conflict, Grammar of Commerce” (Tạm dịch: Từ địa chính trị đến địa kinh tế: Logic xung đột và quy luật vận hành của thương mại), National Interest, No. 20, 1990, tr. 17 - 23
(5) Xem: Lê Đình Tĩnh: “Bàn về tư duy chiến lược: Lý thuyết, thực tiễn và trường hợp Việt Nam”, Nghiên cứu quốc tế, số 4 (111), tháng 12-2017, tr. 8
(6) Xem: Trần Khánh: Địa chiến lược Việt Nam tầm nhìn 2030 - Những vấn đề lý luận, thực tiễn và thích ứng chính sách, Nxb. Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2024, tr. 75
(7) Xem: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2026, t. I, tr. 11 - 14
(8), (9) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Sđd, t. II, tr. 387, 262
(10) Xem: Đoàn Minh Huấn: Báo cáo đề dẫn Hội thảo “Xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa trong kỷ nguyên phát triển mới: Những vấn đề lý luận và thực tiễn”, Cổng thông tin điện tử Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, ngày 21-5-2026
(11) Singapore là một ví dụ điển hình về thành công trong tổ chức lại không gian phát triển và đổi mới quản trị xã hội. Từ một quốc đảo có diện tích nhỏ, khan hiếm tài nguyên thiên nhiên, hình thành trên nền tảng một thương cảng với cơ cấu dân cư đa sắc tộc và nhiều khác biệt về văn hóa, xã hội, dưới sự lãnh đạo của Đảng Hành động Nhân dân (PAP), Singapore đã vươn lên trở thành một quốc gia công nghiệp phát triển, trung tâm tài chính và logistics hàng đầu thế giới, đồng thời là một trong những trung tâm tri thức quan trọng của khu vực. Cùng với hệ thống kết cấu hạ tầng hiện đại, môi trường sống xanh, sạch, chất lượng cao, Singapore còn xây dựng được một xã hội ổn định, gắn kết, trong đó người dân có cơ hội việc làm, được bảo đảm về nhà ở, thụ hưởng thành quả phát triển, sống trong hòa bình, đề cao tinh thần trách nhiệm công dân, tôn trọng sự đa dạng về dân tộc và tôn giáo. Những thành tựu đó đã tạo nên sức hấp dẫn và vị thế quốc tế nổi bật của Singapore trong tiến trình hội nhập quốc tế và phát triển. Xem: Lý Quang Diệu: Bí quyết hóa rồng: Lịch sử Singapore 1965 - 2000, Nxb. Trẻ, TP. Hồ Chí Minh, 2001; Trần Khánh: Cộng hòa Singapore - 30 năm xây dựng và phát triển, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, 1995; Dương Văn Quảng: Singapore: Đặc thù và giải pháp, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2007; Nair C.V.Devan (ed): Socialist that work- The Singapore way (Tạm dịch: Chủ nghĩa xã hội hiệu quả: Cách làm của Singapore), Singapore Federal Publication, 1976