Sau khi nhuộm xong, người dân tiến hành phơi vải.

Hơn 40 năm bền bỉ giữ nghề truyền thống

Thăm Noong là thôn nằm dưới chân núi Chí Sán, nơi cảnh sắc núi rừng vùng cao hòa quyện với cuộc sống bình dị của đồng bào dân tộc Xuồng. Đến với Thăm Noong, bên cạnh vẻ đẹp thiên nhiên, du khách còn có dịp tìm hiểu nghề trồng cây chàm và nhuộm vải thủ công độc đáo, được người dân gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Theo anh Nùng Ý Sén, Trưởng thôn Thăm Noong, nghề nhuộm vải chàm ở địa phương đã được duy trì và phát triển hơn 40 năm. Từ những hộ gia đình ban đầu, đến nay, toàn thôn đã có 36 hộ dân tộc Xuồng tham gia làm nghề. Bình quân mỗi năm, người dân trong thôn trồng khoảng 10 ha cây chàm để chủ động nguồn nguyên liệu phục vụ sản xuất.

Để tạo nên những tấm vải chàm mang màu sắc đặc trưng, người dân phải trải qua nhiều công đoạn, từ trồng, chăm sóc cây chàm, thu hoạch nguyên liệu đến chế biến, pha nước nhuộm và nhuộm vải. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự tỉ mỉ, khéo léo cùng kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều năm. Sự cần cù và đôi bàn tay khéo léo của phụ nữ Xuồng góp phần tạo nên những sản phẩm vải chàm mang nét riêng, gắn liền với bản sắc văn hóa truyền thống của dân tộc.

Dù cuộc sống ngày càng phát triển, nhiều phương thức sản xuất hiện đại xuất hiện, người dân Thăm Noong vẫn kiên trì duy trì nghề truyền thống, coi đây không chỉ là kế sinh nhai mà còn là một phần di sản văn hóa của cộng đồng.

Hằng ngày, người dân thôn Thăm Noong mang vải đi bán tại các chợ phiên.

Từ sắc chàm truyền thống đến sinh kế làm giàu

Để làm ra một tấm vải chàm hoàn chỉnh đưa đến tay người tiêu dùng, người dân Thăm Noong phải trải qua quy trình nhuộm công phu, tỉ mỉ và mất nhiều thời gian. Mỗi tấm vải được ngâm trong nước chàm khoảng 2 giờ, sau đó đem phơi khô rồi tiếp tục ngâm nhuộm. Mỗi ngày, người thợ thực hiện hai lần ngâm nhuộm, kiên trì lặp lại công đoạn ngâm, phơi trong suốt thời gian dài. Phải mất khoảng hai tháng chăm chút, một tấm vải mới hoàn thành để đưa ra thị trường.

Đằng sau màu xanh chàm đặc trưng là công sức, thời gian và sự nhẫn nại của người làm nghề. Mỗi tấm vải không chỉ mang giá trị hàng hóa mà còn chứa đựng kinh nghiệm, sự khéo léo và tình yêu nghề được đồng bào dân tộc Xuồng gìn giữ qua hơn 40 năm. Quy trình thủ công công phu ấy tạo nên nét riêng, làm nên giá trị và sức sống của sản phẩm vải chàm Thăm Noong.

Không chỉ phục vụ nhu cầu may mặc, sinh hoạt trong gia đình và cộng đồng, sản phẩm vải chàm Thăm Noong ngày càng được đưa đi tiêu thụ tại nhiều địa phương. Hiện nay, sản phẩm đã có mặt tại các chợ phiên trên vùng Cao nguyên đá Đồng Văn, các chợ ở Bảo Lạc, Bảo Lâm (tỉnh Cao Bằng) và nhiều địa phương khác.

Hằng ngày, những người phụ nữ dân tộc Xuồng cần mẫn chuẩn bị, vận chuyển vải chàm đến các chợ phiên để giới thiệu và bán cho người dân. Những tấm vải mang sắc xanh chàm đặc trưng không chỉ đáp ứng nhu cầu sử dụng của đồng bào vùng cao mà còn góp phần lan tỏa nét đẹp văn hóa truyền thống đến nhiều vùng miền.

Nhờ duy trì nghề, chủ động nguồn nguyên liệu và mở rộng thị trường tiêu thụ, nhiều hộ gia đình có thêm nguồn thu nhập, từng bước cải thiện đời sống. Những ngôi nhà cao tầng, khang trang, ô tô, xe máy cùng nhiều tiện nghi sinh hoạt ngày càng xuất hiện nhiều hơn trong thôn. Đây là những đổi thay dễ nhận thấy, phản ánh thành quả lao động cần cù và tinh thần vươn lên phát triển kinh tế từ nghề truyền thống của quê hương.

Trong thôn có nhiều hộ gia đình tiêu biểu gắn bó với nghề, như các hộ Nùng Mí Tờ, Nùng Mí Sán, Nùng Mí Phung, Nùng Mí Sài. Đáng chú ý, hộ Nùng Mí Sài đã xây dựng được ngôi nhà 4 tầng khang trang; anh Nùng Ý Sén cũng đã mua được ô tô. Những kết quả ấy là minh chứng sinh động cho giá trị kinh tế mà nghề nhuộm vải chàm mang lại cho người dân Thăm Noong.

Từ những đổi thay rõ nét ấy, người dân và nhiều người khi nhắc đến Thăm Noong vẫn thường gọi nơi đây bằng cái tên thân mật là “thôn tỷ phú”. Cách gọi mộc mạc này phần nào thể hiện sự khấm khá, sung túc mà người dân gây dựng sau nhiều năm lao động, sản xuất và phát triển nghề nhuộm chàm. Tuy nhiên, điều đáng quý hơn cả không chỉ là những ngôi nhà cao tầng hay phương tiện hiện đại, mà còn là tinh thần cần cù, ý thức gìn giữ nghề truyền thống và sự chủ động tìm kiếm thị trường để nâng cao thu nhập. Đó là nền tảng để Thăm Noong tiếp tục phát triển bền vững, đồng thời trở thành điểm sáng trong việc gắn bảo tồn bản sắc văn hóa với phát triển kinh tế ở địa phương.

Những ngôi nhà cao tầng ở thôn Thăm Noong ngày càng nhiều, nhờ người dân duy trì và phát triển nghề nhuộm vải chàm.

Gìn giữ bản sắc văn hóa, mở hướng phát triển trong tương lai

Nghề nhuộm vải chàm ở Thăm Noong không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn chứa đựng những giá trị văn hóa đặc sắc. Mỗi tấm vải chàm là kết tinh của kinh nghiệm lao động, sự khéo léo và tình yêu nghề được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Đây cũng là nét đẹp góp phần tạo nên bản sắc riêng của đồng bào dân tộc Xuồng trên địa bàn xã Tát Ngà.

Trong bối cảnh phát triển kinh tế gắn với bảo tồn văn hóa truyền thống, nghề nhuộm vải chàm Thăm Noong có nhiều tiềm năng để tiếp tục phát triển. Việc duy trì vùng nguyên liệu cây chàm, nâng cao chất lượng sản phẩm, mở rộng thị trường tiêu thụ, quảng bá thương hiệu và kết nối với các hoạt động du lịch trải nghiệm văn hóa cộng đồng sẽ góp phần nâng cao giá trị sản phẩm, tạo thêm việc làm và thu nhập cho người dân.

Thăm Noong hôm nay đang từng ngày đổi thay. Dưới chân núi Chí Sán, sắc chàm vẫn được gìn giữ qua đôi bàn tay cần cù của những người phụ nữ dân tộc Xuồng. Hơn 40 năm qua, nghề truyền thống ấy không chỉ bền bỉ tồn tại mà còn trở thành động lực giúp người dân phát triển kinh tế, xây dựng cuộc sống ngày càng ấm no, hạnh phúc.

Bài, ảnh: Quỳnh Lưu